ਔਨਲਾਈਨ ਵਧੇਰੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕ੍ਰਿਟੀਕਲ ਥਿੰਕਿੰਗ (ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੋਚਣ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨੀ ਹੈ? (How to use critical thinking to stay safer online)

ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਤਸਵੀਰਾਂ, ਵੀਡੀਓ, ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

• ਤੁਸੀਂ
• ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ
• ਕੰਪਨੀਆਂ
• ਮੀਡੀਆ ਇਨਫਲੂਐਂਸਰ ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ
• ਠੱਗ
• ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਰੋਬੋਟ (AI ਬੋਟ)।

ਕ੍ਰਿਟੀਕਲ ਥਿੰਕਿੰਗ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਔਨਲਾਈਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਰੋਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨਾ ਮੱਦਦਗਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਅਧਿਆਪਕ ਜਾਂ ਹੋਰ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਬਾਲਗ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਪੁੱਛ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜਾਂ ਹੋਰ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਔਨਲਾਈਨ ਸਾਈਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਜਾਂਚ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਜੋ ਕੁੱਝ ਤੁਸੀਂ ਔਨਲਾਈਨ ਵੇਖਦੇ, ਪੜ੍ਹਦੇ ਜਾਂ ਸੁਣਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।

ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

• ਕੁੱਝ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ
• ਕੁੱਝ ਵੀਡੀਓ ਅਤੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨਕਲੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ
• ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ, ਧੋਖਾ ਦੇਣ ਜਾਂ ਠੱਗਣ ਲਈ ਹੀ ਪੋਸਟਾਂ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ
• ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਪੈਸੇ ਖ਼ਰਚ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਹੀ ਪੋਸਟਾਂ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। 

ਐਲਗੋਰਿਦਮ ਇੱਕ ਕੰਪਿਊਟਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਐਪਾਂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਔਨਲਾਈਨ ਰੱਖਣ ਲਈ ਐਲਗੋਰਿਦਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਔਨਲਾਈਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦੇਖਦੇ ਹੋ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦੇਖਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਐਪ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੈਸਾ ਕਮਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਐਲਗੋਰਿਦਮ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਅਕਸਰ ਇੱਕੋ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੇਖਦੇ ਹੋ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਰਾਏ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਨਾ ਮਿਲਣ। ਇਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ Echo Chamber (ਈਕੋ ਚੈਂਬਰ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤੁਸੀਂ ਕ੍ਰਿਟੀਕਲ ਥਿੰਕਿੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਈਕੋ ਚੈਂਬਰ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਕਦੋਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਫਸ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਕ੍ਰਿਟੀਕਲ ਥਿੰਕਿੰਗ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਹੁਨਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਔਨਲਾਈਨ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਮੱਦਦ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। 
 

ਇੱਥੇ ਕੁੱਝ ਚੇਤਾਵਨੀ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਇਹ ਦੱਸ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਔਨਲਾਈਨ ਵੇਖੀ ਗਈ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਜਾਂ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ:

• ਭਾਵੁਕ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਨਾਟਕੀ ਸੁਰਖੀਆਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜੋ ਵੱਡੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹੋਣ — ਇਹ ਅਕਸਰ ਤੁਹਾਡਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਣ ਜਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਕਲਿੱਕ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
• ਅਜਿਹੇ ਵੱਡੇ ਵਾਅਦੇ ਜੋ ਸੱਚ ਹੋਣੇ ਸੁਫ਼ਨੇ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਹਨ — ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਅਜਿਹੇ ਸੁਨੇਹੇ ਜੋ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁੱਝ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਪੈਸੇ ਜਿੱਤ ਲਵੋਗੇ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਗੋਲੀ ਜਾਂ ਉਤਪਾਦ ਤੁਹਾਡੀ ਹਰ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਇਹ ਅਕਸਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਲਿੰਕ ‘ਤੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ ਜਾਂ ਕੁੱਝ ਖ਼ਰੀਦੋ।
• ਜਲਦੀ ਕਰਨ ਦਾ ਦਬਾਅ — ਠੱਗ ਅਕਸਰ ‘ਹੁਣੇ ਕਰੋ’ ਜਾਂ ‘ਇਹ ਤੁਰੰਤ ਕਰੋ’ ਵਰਗੇ ਸੁਨੇਹਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਜਲਦੀ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।
• ਕਹੀ ਗਈ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਾ ਹੋਣਾ — ਅਸਲੀ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਸਰਕਾਰੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ ਅਤੇ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਰਗੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਰੋਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
• ਐਡਿਟ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂ ਨਕਲੀ ਲੱਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਜਾਂ ਵੀਡੀਓ — ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੋਮਲ ਚਿਹਰੇ, ਜਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵੀਡੀਓ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਅਜਿਹੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇ ਜਿਸਦੀ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਤੋਂ ਉਮੀਦ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਵੋ।
• ਸ਼ੱਕੀ ਈਮੇਲ ਪਤੇ, ਖਾਤੇ ਦੇ ਨਾਮ ਜਾਂ ਲਿੰਕ — ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸੁਨੇਹਾ ਜਾਂ ਪੋਸਟ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਪੈਸੇ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਸਵਰਡ ਜਾਂ ਘਰ ਦਾ ਪਤਾ ਮੰਗ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੋ।

ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਮਰ ਦੇ ਹੋਵੋ, ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਔਨਲਾਈਨ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੱਦਦ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ — ਭਾਵੇਂ ਤੁਸੀਂ 16 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਸੇ ਉਮਰ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਵਾਲੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ‘ਤੇ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਅਜੇ ਵੀ ਖਾਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫਸੋਗੇ।

ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਔਨਲਾਈਨ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਬਾਰੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਨਹੀਂ ਹੋ, ਜਾਂ ਤੁਸੀਂ ਤਣਾਅ, ਦਬਾਅ, ਉਲਝਣ, ਚਿੰਤਾ ਜਾਂ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ:

• ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਬਾਲਗ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰੋ, ਜਿਵੇਂ:
  • ਮਾਪੇ ਜਾਂ ਆਂਟੀ
  • ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ
  • ਅਧਿਆਪਕ
  • ਕੋਚ
  • ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਮਚਾਰੀ।
• ਕਿਡਜ਼ ਹੈਲਪਲਾਈਨ (ਜੋ 5 ਤੋਂ 25 ਸਾਲ ਦੇ ਯੁਵਕਾਂ ਲਈ ਹੈ) ਵਰਗੀ ਕਾਊਂਸਲਿੰਗ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਸੇਵਾ ਨਾਲ, 1800 55 1800 ‘ਤੇ ਜਾਂ www.kidshelpline.com.au ਰਾਹੀਂ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ। ਇਹ ਮੁਫ਼ਤ, ਗੁਪਤ ਹਨ ਅਤੇ 24/7 ਗੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਹਨ।
• ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਜਾਂ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਮੱਗਰੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਕਲੀ ਤਸਵੀਰਾਂ ਜਾਂ ਵੀਡੀਓ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜੇਕਰ ਉਹ ਜਿਨਸੀ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਹੋਣ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਉਸ ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ ‘ਤੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰੋ ਜਿੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਸੀ। eSafety ਗਾਈਡ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮਾਂ, ਐਪਾਂ ਅਤੇ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ ‘ਤੇ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਕਦਮ-ਦਰ-ਕਦਮ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
• ਜੇਕਰ ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ ਮੱਦਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਹੋ ਕਿ ਉਹ ਇਹ ਜਾਂਚਣ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਮੱਦਦ ਕਰੇ ਕਿ ਕੀ ਇਸਦੀ ਰਿਪੋਰਟ eSafety.gov.au/report ‘ਤੇ eSafety ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। eSafety ਸਾਇਬਰ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ, ਬਾਲਗਾਂ ਨਾਲ ਸਾਈਬਰ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰ-ਅਧਾਰਿਤ ਸੋਸ਼ਣ (ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਮੰਨਜ਼ੂਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਨਾ, ਜਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਧਮਕੀ ਦੇਣਾ) ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਪਾਬੰਦੀਸ਼ੁਦਾ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
• ਆਪਣੀਆਂ ਗੁਪਤਤਾ ਸੈਟਿੰਗਾਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸੈਟਿੰਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਊਟ ਕਰੋ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਸੀਮਿਤ ਕਰੋ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ‘ਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦੇ ਹਨ — ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ ‘ਤੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਲੌਕ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ।