Phát triển mạnh mẽ trên mạng khi bạn là người có hệ thần kinh khác biệt (Thriving online when you’re neurodivergent)

Bộ não của mỗi người mỗi khác và không có một cách suy nghĩ hay hành xử duy nhất nào là “đúng” cả. Nếu bạn là người có hệ thần kinh khác biệt, bạn có thể suy nghĩ, học tập hoặc giao tiếp khác biệt với người khác và điều đó không sao cả. 

Việc có hệ thần kinh khác biệt có thể tác động đến những trải nghiệm trực tuyến của bạn theo cả hướng tích cực lẫn khó khăn. Hiểu được điểm mạnh và thách thức của bạn có thể giúp bạn an toàn hơn và cảm thấy tự tin hơn.

Điểm mạnh của bạn có thể bao gồm:

• tư duy sáng tạo và có những ý tưởng độc đáo
• có sở thích mãnh liệt và khả năng tập trung sâu
• trung thực và cởi mở
• thể hiện sự đồng cảm và quan tâm đến người khác.

Những thách thức/khó khăn bạn có thể gặp phải bao gồm:

• khó đọc được giọng điệu hoặc sự mỉa mai trong tin nhắn
• cảm thấy choáng ngợp bởi quá nhiều nội dung
• quá dễ dàng tin tưởng người khác
• có phản ứng rất mạnh trước nội dung tiêu cực hoặc gây khó chịu.

Xây dựng thói quen lành mạnh

• Nghỉ giải lao. Thời gian trực tuyến có thể trôi qua rất nhanh và gây choáng ngợp.
• Suy nghĩ kỹ về những gì bạn thấy.
• Tạm dừng trước khi đăng bài hoặc trả lời. Khả năng bạn làm điều gì đó rủi ro sẽ ít hơn.
• Tìm giúp đỡ khi cảm thấy bối rối hoặc căng thẳng.

Bảo vệ quyền riêng tư của bạn

• Giữ tài khoản ở chế độ riêng tư cho đến khi bạn biết rõ người đó.
• Đừng chia sẻ mật khẩu hoặc thông tin cá nhân.
• Xóa khỏi danh sách liên hệ những người bạn không thực sự quen biết hoặc chưa hoàn toàn tin tưởng.
• Cẩn thận với các tài khoản giả mạo hoặc những người giả danh người khác trên mạng.

Chú ý đến các dấu hiệu cảnh báo

Học cách nhận biết các dấu hiệu cảnh báo của bắt nạt trực tuyến và các hành vi gây hại trực tuyến khác. Một số hành vi gây hại có thể khó nhận ra. Dưới đây là một vài dấu hiệu cảnh báo bạn nên để ý:

• Ai đó yêu cầu bạn chia sẻ hình ảnh riêng tư hoặc thông tin cá nhân.
• Một người giả vờ là người khác hoặc sử dụng hồ sơ giả mạo.
• Một người mà bạn không quen biết gây áp lực buộc bạn chuyển cuộc trò chuyện sang ứng dụng hoặc nền tảng nhắn tin khác.
• Tuổi tác hoặc câu chuyện của ai đó không khớp với những gì họ nói hoặc làm trực tuyến, đặc biệt nếu mọi thứ chuyển sang hướng lãng mạn hoặc tình dục từ phía họ.

Bắt nạt trực tuyến cũng có thể xuất hiện một cách tinh vi. Đây là một số dấu hiệu phổ biến của bắt nạt trực tuyến:

• Ai đó chụp màn hình và chia sẻ lại bài đăng của bạn kèm biểu tượng cười cợt.
• Một người giả vờ là bạn trên mạng hoặc tạo tài khoản giả mạo với tên của bạn.
• Ai đó mời bạn vào nhóm chat rồi cư xử tệ với bạn.
• Bạn bị gắn thẻ trong những nội dung xúc phạm hoặc trò đùa khiến bạn khó chịu.

Nếu bạn nhận thấy bất kỳ hành vi nào trong số này, điều quan trọng là phải tìm giúp đỡ và lời khuyên từ những người hoặc dịch vụ mà bạn tin tưởng.

Bạn cũng có thể trình báo hành vi đó cho nền tảng trực tuyến. Hướng dẫn An toàn trực tuyến (eSafety Guide) có lời khuyên từng bước về cách trình báo nội dung độc hại trên các nền tảng, ứng dụng và trang mạng khác nhau. Nếu dịch vụ không giúp được và hành vi ngược đãi rất nghiêm trọng, hãy trình báo cho eSafety.

Tận dụng quyền kiểm soát của người dùng và tính năng hỗ trợ tiếp cận để tùy chỉnh trải nghiệm trực tuyến của bạn. Hầu hết các nền tảng xã hội, ứng dụng, trang mạng và trò chơi đều có sẵn nhiều tính năng kiểm soát để bạn lựa chọn tùy theo nhu cầu cụ thể của mình. Dưới đây là một số ví dụ về những việc bạn có thể làm:

• Thiết lập giới hạn thời gian sử dụng màn hình trên thiết bị của bạn để giúp bạn theo dõi thời gian sử dụng các ứng dụng và nền tảng yêu thích.
• Sử dụng chế độ đọc hoặc chế độ chỉ hiển thị văn bản để giảm sự phân tâm. (Bạn thường có thể bật tính năng này lên thông qua cài đặt trình duyệt của mình.)
• Thêm công cụ che bớt màn hình vào trình duyệt của bạn. Tính năng này thường làm mờ hoặc tối màn hình ngoại trừ một khu vực cụ thể để giúp bạn tập trung vào một khối hoặc đoạn văn bản tại một thời điểm.
• Điều chỉnh độ sáng màn hình hoặc sử dụng bộ lọc ánh sáng xanh để giảm mỏi mắt.
• Chuyển sang 'chế độ tối' để giảm độ chói và độ nhạy cảm, đặc biệt là ở những nơi thiếu sáng.
• Thử sử dụng các ký hiệu ngữ điệu để giao tiếp dễ dàng hơn qua tin nhắn, ví dụ như /j cho lời nói đùa, /srs cho lời nói nghiêm túc, hoặc /s cho lời nói mỉa mai. Bạn có thể yêu cầu bạn bè của mình làm tương tự để giảm thiểu hiểu lầm.
• Sử dụng phần mềm đọc màn hình để đọc to văn bản và các yếu tố khác trên màn hình máy tính hoặc thiết bị và loại bỏ "nhiễu" hình ảnh.
• Hãy cân nhắc sử dụng trình đọc nhập vai để cải thiện trải nghiệm của bạn thông qua các tính năng như chuyển văn bản thành giọng nói, phân tích âm tiết và lựa chọn kích thước phông chữ, khoảng cách và màu sắc.
• Chặn hoặc ẩn các chủ đề tin tức hoặc nội dung mà bạn cảm thấy khó chịu hoặc gây bức xúc. Bạn có thể sử dụng các tính năng tích hợp trong các ứng dụng tin tức, chẳng hạn như "Ít tin tức tương tự hơn" hoặc "Ẩn tất cả tin tức từ", thường được tìm thấy bằng cách nhấn vào menu ba chấm. Một số nền tảng cũng cho phép bạn lọc các bài đăng, bình luận, tin nhắn và thông báo có chứa các từ hoặc cụm từ cụ thể.
• Sử dụng nút bịt tai hoặc tai nghe chống ồn trong môi trường ồn ào để giúp bạn tập trung và giữ bình tĩnh.

Dưới đây là một số cách để biết liệu các không gian trực tuyến của bạn có an toàn hay không:

• Những không gian này cho phép bạn là chính mình.
• Những không gian này tôn trọng ranh giới của bạn.
• Những không gian này đối xử tử tế và thấu hiểu.
• Những không gian này hỗ trợ những người bị đối xử bất công.

Điều quan trọng nữa là bạn cần:

• tôn trọng người khác
• cởi mở với các ý kiến khác nhau
• bảo vệ người khác khi an toàn để làm như vậy.

Điều quan trọng cần nhớ là dù bạn bao nhiêu tuổi, nếu bạn gặp phải trải nghiệm tiêu cực trên mạng, bạn nên tìm hỗ trợ – ngay cả khi bạn dưới 16 tuổi và điều đó xảy ra trên một nền tảng mạng xã hội có giới hạn độ tuổi. Bạn sẽ không gặp rắc rối nếu bạn vẫn còn tài khoản.

Nếu bạn không chắc chắn về điều gì đó hoặc ai đó trên mạng, hoặc bạn cảm thấy căng thẳng, áp lực, bối rối, lo lắng hoặc không an toàn, đây là một số điều bạn có thể làm:

• Nói chuyện với một người lớn đáng tin cậy như:
  • cha mẹ hoặc cô dì
  • người chăm sóc
  • giáo viên
  • người hướng dẫn
  • hoặc một người hỗ trợ cộng đồng.
• Hãy liên hệ với các dịch vụ tư vấn và hỗ trợ như Kids Helpline (dành cho trẻ em từ 5 đến 25 tuổi) qua số 1800 55 1800 hoặc tại www.kidshelpline.com.au. Các dịch vụ này là miễn phí, bảo mật và hoạt động 24/7.
• Trình báo nội dung độc hại hoặc bất hợp pháp, bao gồm hình ảnh hoặc video giả mạo (đặc biệt là nếu chúng có nội dung khiêu dâm) cho nền tảng mà bạn đã thấy chúng. Hướng dẫn An toàn trực tuyến (eSafety Guide) có lời khuyên từng bước về cách trình báo nội dung độc hại trên các nền tảng, ứng dụng và trang mạng khác nhau.
• Nếu nền tảng không hỗ trợ, hãy nhờ ai đó giúp bạn kiểm tra xem có thể trình báo cho eSafety tại eSafety.gov.au/report hay không. eSafety có thể điều tra hành vi bắt nạt trên mạng, ngược đãi trên mạng đối với người lớn và ngược đãi dựa trên hình ảnh (chia sẻ hoặc đe dọa chia sẻ hình ảnh riêng tư mà không có sự đồng ý của người trong ảnh), cũng như nội dung bất hợp pháp và bị hạn chế.
• Sử dụng cài đặt quyền riêng tư và an toàn của bạn để tắt tiếng bình luận và hạn chế liên lạc từ bất kỳ ai gây áp lực hoặc đe dọa bạn – bạn cũng có thể chặn họ sau khi trình báo cho nền tảng.

Tham khảo các tổ chức và nguồn tài liệu sau để biết thêm thông tin và hỗ trợ:

• Yellow Ladybugs (Bọ Rùa Vàng)
• Amaze
• Headspace
• ADHD Australia (Tổ chức ADHD Úc)
• Reframing Autism (Tái định hình Tự kỷ)
• I CAN (TÔI CÓ THỂ)
• Children and Young People with Disability Australia (Tổ chức Trẻ em và Thanh thiếu niên Khuyết tật Úc - CYDA)