Cách dùng tư duy phản biện để an toàn hơn trên mạng (How to use critical thinking to stay safer online)

Internet là nơi bất kỳ ai cũng có thể chia sẻ hình ảnh, video, thông tin và suy nghĩ. Điều này bao gồm:

• bạn
• bạn bè và gia đình
• các công ty
• người có ảnh hưởng và người nổi tiếng
• những kẻ lừa đảo
• rô-bốt trí tuệ nhân tạo (AI bot).

Tư duy phản biện có nghĩa là trước khi tin bất cứ điều gì trên mạng, bạn nên đặt câu hỏi và kiểm tra với các nguồn khác. Bạn có thể hỏi giáo viên hoặc người lớn đáng tin cậy khác hoặc kiểm tra với các trang mạng trực tuyến uy tín khác xem những gì bạn thấy, đọc hoặc nghe trên mạng có đáng tin cậy hay không.

Quan trọng là phải làm điều này vì nhiều lý do, bao gồm:

• một số thông tin không đúng sự thật
• một số video và hình ảnh là giả mạo
• một số người chia sẻ bài đăng và bình luận chỉ để thao túng/lừa đảo bạn
• một số người chia sẻ bài đăng và bình luận chỉ để khiến bạn tiêu tiền. 

Thuật toán là một chương trình máy tính lựa chọn những nội dung hiển thị cho bạn. Nhiều ứng dụng sử dụng thuật toán để giữ bạn trên mạng lâu hơn. Khi bạn ở trên mạng càng lâu, bạn càng thấy nhiều quảng cáo. Khi bạn thấy nhiều quảng cáo hơn, ứng dụng càng kiếm được nhiều tiền hơn. 

Thuật toán khiến bạn thường xuyên thấy cùng một loại nội dung lặp đi lặp lại. Bạn có thể không thấy được những quan điểm hoặc ý kiến khác biệt. Điều này đôi khi được gọi là buồng vọng thông tin.

Bạn có thể sử dụng tư duy phản biện để nhận ra buồng vọng thông tin và hiểu khi nào bạn có thể bị mắc kẹt trong đó. Tư duy phản biện là một kỹ năng quan trọng và có thể giúp bảo vệ bạn trên mạng. 

Dưới đây là một số ví dụ về dấu hiệu cảnh báo cho thấy điều bạn thấy trên mạng có thể rủi ro hoặc không đáng tin:

• Tiêu đề giật gân, kịch tính, bao gồm cả việc viết IN HOA – những tiêu đề này thường được sử dụng để thu hút sự chú ý hoặc khiến bạn nhấp chuột.
• Những lời hứa hẹn to lớn nghe có vẻ quá tốt đến mức khó tin – ví dụ, những tin nhắn nói rằng bạn sẽ thắng tiền nếu làm điều gì đó, hoặc những tin nhắn nói rằng một viên thuốc hoặc sản phẩm sẽ chữa khỏi mọi thứ. Những điều này thường được sử dụng để khiến bạn cảm thấy hào hứng để bạn nhấp chuột hoặc mua thứ gì đó.
• Cảm giác cấp bách – những kẻ lừa đảo sử dụng những tin nhắn như "hãy hành động ngay" hoặc "hãy nhanh chóng làm điều này". Chúng muốn thúc ép bạn đưa ra quyết định sai lầm.
• Không có bằng chứng để chứng minh những gì đang được nói – sự thật có thể được chứng minh bằng các nguồn đáng tin cậy như trang mạng của chính phủ và các tổ chức nghiên cứu.
• Hình ảnh hoặc video trông có vẻ đã được chỉnh sửa hoặc giả mạo – ví dụ, khuôn mặt trông quá mịn màng, hoặc cho thấy một người đang nói hoặc làm điều gì đó mà bạn không ngờ tới.
• Địa chỉ email, tên tài khoản hoặc liên kết đáng ngờ – hãy cẩn thận nếu tin nhắn hoặc bài đăng yêu cầu tiền hoặc thông tin cá nhân như mật khẩu hoặc địa chỉ nhà của bạn.

Điều quan trọng cần nhớ là dù bạn bao nhiêu tuổi, nếu bạn gặp phải trải nghiệm tiêu cực trên mạng, bạn nên tìm hỗ trợ – ngay cả khi bạn dưới 16 tuổi và điều đó xảy ra trên một nền tảng mạng xã hội có giới hạn độ tuổi. Bạn sẽ không gặp rắc rối nếu bạn vẫn còn tài khoản.

Nếu bạn không chắc chắn về điều gì đó hoặc ai đó trên mạng, hoặc bạn cảm thấy căng thẳng, áp lực, bối rối, lo lắng hoặc không an toàn, đây là một số điều bạn có thể làm:

• Nói chuyện với một người lớn đáng tin cậy như:
  • cha mẹ hoặc cô dì
  • người chăm sóc
  • giáo viên
  • người hướng dẫn
  • hoặc một người hỗ trợ cộng đồng.
• Hãy liên hệ với dịch vụ tư vấn và hỗ trợ như Kids Helpline (dành cho trẻ em từ 5 đến 25 tuổi) qua số 1800 55 1800 hoặc tại www.kidshelpline.com.au. Các dịch vụ này là miễn phí, bảo mật và hoạt động 24/7.
• Trình báo nội dung độc hại hoặc bất hợp pháp, bao gồm hình ảnh hoặc video giả mạo (đặc biệt là nếu chúng có nội dung khiêu dâm) cho nền tảng mà bạn đã thấy chúng. Hướng dẫn An toàn trực tuyến (eSafety Guide) có lời khuyên từng bước về cách trình báo nội dung độc hại trên các nền tảng, ứng dụng và trang mạng khác nhau.
• Nếu nền tảng không hỗ trợ, hãy nhờ ai đó giúp bạn kiểm tra xem có thể trình báo cho eSafety tại eSafety.gov.au/report hay không. eSafety có thể điều tra hành vi bắt nạt trên mạng, ngược đãi trên mạng đối với người lớn và ngược đãi dựa trên hình ảnh (chia sẻ hoặc đe dọa chia sẻ hình ảnh riêng tư mà không có sự đồng ý của người trong ảnh), cũng như nội dung bất hợp pháp và bị hạn chế.
• Sử dụng cài đặt quyền riêng tư và an toàn của bạn để tắt tiếng bình luận và hạn chế liên lạc từ bất kỳ ai gây áp lực hoặc đe dọa bạn – bạn cũng có thể chặn họ sau khi trình báo cho nền tảng.